ESKİ TÜRKLERDE SOFRA ADABI

1. Sofranın Kutsal Kabul Edilmesi
   Sofra, kut (uğur, bereket) taşıdığına inanıldığı için saygı gösterilirdi.
   Sofraya tekmeyle yaklaşmak, sofrayı kirletmek veya ekmeği yere düşürmek uğursuzluk sayılırdı.
2. Misafire Özel İkram ve Saygı
   Misafir “Tanrı misafiri” kabul edilirdi.
   En güzel yemekler misafire ayrılır, ev sahibi misafirden önce yemezdi.
   Misafirin tok olup olmadığına bakılmadan mutlaka ikram yapılırdı.
3. Yaş ve Mevki Sırasına Göre Oturma Düzeni
   Büyükler baş köşeye oturur, küçükler onların sağında veya solunda yer alırdı.
   Hükümdar ve beyler için özel “baş yer” ayrılırdı.
   Bu düzen törenin bir gereğiydi.
4. Yemeğe Başlama Kuralları
   Yemek duası niteliğinde kısa bir saygı ifadesi yapılırdı.
   Sofrada en yaşlı kişi veya ev sahibi “buyurun” demeden yemeğe başlanmazdı.

Kaçamak şekilde erken başlamak edepsizlik sayılırdı.

5. Sessizlik ve Ağırbaşlılık
   Yemek sırasında yüksek sesle konuşulmaz, gülünmez, kavga edilmezdi.
   Gereksiz konuşmadan kaçınılırdı; zira sofra “ciddiyet yeri’ydi”.
6. Yemeğin Paylaşılması (Üleşme Kültürü)
   Et gibi büyük parçalar üleşme geleneğiyle eşit veya hakka göre dağıtılırdı.
   Beğ (komutan) veya evin büyüğü parçaları paylaştırırdı.
   Bu, toplumda adalet ve birliği pekiştiren önemli bir uygulamaydı.
7. Israfın Günah Sayılması
   Su ve ekmek özellikle kutsal kabul edilirdi.
   Yemeğin artması hoş görülmez, ziyan etmek ayıp sayılırdı.
   Türklerde “nimet”e saygı, töre gereğiydi.
8. Sofrayı Terk Etme Adabı
   Büyükler kalkmadan sofradan kalkılmazdı.
   Yemeğin sonunda kısa bir şükür cümlesi söylenirdi.

Eski Türk sofra adabı; saygı, misafirperverlik, düzen, temizlik ve toplumsal hiyerarşi temellerine dayanıyordu. Bu kurallar sadece yemekle ilgili değil; törenin, aile düzeninin ve toplumun değerlerinin günlük hayattaki yansımalarıydı.

Kaynaklar:

Divânu Lugâti’t-Türk
Mahmud Kaşgarlı Türklerin yemek kültürü, misafirlik ve sofra davranışları hakkında kelimeler, deyimler ve kültürel bilgiler aktarır.

Dede Korkut Kitabı
Oğuz Türklerinde misafirlik, yemek düzeni, sofrada büyüklere saygı gibi töreler anlatılır.

Orhun Yazıtları
Doğrudan sofra adabı vermese de Göktürk yaşamı, töre, düzen, birlik ve toplumsal hiyerarşiyi açıklayan temel kaynaktır.